สัดส่วนความงามของคนในงานศิลปะ
การศึกษาศิลปะทางทัศนศิลป์สิ่งที่เป็นเนื้อหาสาระที่สำคัญมากอย่างหนึ่งก็คือการเรียนรู้เรื่องเกี่ยวกับรูปทรงของคน ทั้งที่เป็นเพศชายและเพศหญิง
โดยมีการคำนึงถึงช่วงวัยระยะต่างๆกันด้วย เพื่อให้เกิดการสังเกตและเปรียบเทียบความแตกต่างกันของรูปร่างและสัดส่วนของแต่ละช่วงอายุ
เพื่อความถูกต้องและสมจริงในการทำงานทางการวาดและการปั้นภาพคน
และทุกวันนี้การเรียนเนื้อหาเกี่ยวกับสัดส่วนและลักษะความงามของคนยังคงถูกบันจุอยู่ในหลักสูตรการเรียนการสอนของสถาบันทางศิลปะตามแบบอย่างคตินิยมของประเทศทางยุโรป
ภาพสเกตช์ Proportion of
the Human Figure หรือ Vitruvian Man ของเลโอนาร์โด
ดา วินชี (1452 1519) เป็นเรื่องของทฤษฎีสัดส่วนที่ศิลปินค้นหากันมาตั้งแต่สมัยกรีก
กล่าวคือ ศิลปินโบราณคิดว่าจะเขียนรูปมนุษย์ให้สวยงามได้อย่างไร
น่าจะมีทฤษฎีสัดส่วนว่าควรจะเท่าไหร่
เหมือนสมัยกรีกเฮอลิเคตุสคิดเรื่องทฤษฎีสัดส่วนของรูปปั้นว่า
จะให้รูปปั้นออกมางดงามสมส่วนได้ยังไง กำหนดไว้ว่าส่วนของศีรษะต้องสูงเท่าไหร่ ขา
แขน เท่าไหร่ เรอเนสซองค์เป็นยุคของการฟื้นคืนชีพอีกครั้งหนึ่งของศิลปะคลาสสิก
เพราะฉะนั้นพวกเรอเนสซองค์ (เลโอนาร์โด เป็นจิตรกรคนสำคัญของเรอเนสซองค์ยุคทอง)
พยายามแสวงหาสัดส่วนที่งดงามด้วย (กฤษณา หงส์อุเทน, 2549, เมื่อนักประวัติ ศาสตร์ศิลป์ถอดรหัสลับ
ดาวินชี, หน้า 2)
ภาพ Vitruvian Man ของ
เลโอนาร์โด ดา วินชี
เลโอนาร์โดสนใจกายวิภาคอย่างจริงจังมาก เขาให้ความสำคัญกับการศึกษาสรีระและอวัยวะต่างๆ
เพื่อนำมาใช้กับงานศิลป์ของตนเอง อันที่จริงเลโอนาร์โดเริ่มศึกษาเรื่องกายวิภาค
ตั้งแต่สมัยที่เขายังเป็นนักเรียนฝึกหัดของเวร์รอคคีโอแล้ว
โดยมีการบันทึกว่าช่วงเวลา 30ปี ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1481-1511 นั้น เลโอนาร์โดได้ผ่าศพทั้งเพศชายและเพศหญิงในวัยต่างๆมากถึง
30 ศพ ปรากฏเป็นภาพวาดกายวิภาคของมนุษย์มากกว่า 200 ภาพ
ซึ่งภาพเหล่านั้นมีตั้งแต่ภาพของอวัยวะภายใน ภาพกล้ามเนื้อส่วนต่างๆ โครงกระดูก
รวมไปถึงภาพตัวอ่อนของทารกที่อยู่ในมดลูก! (บุญรักษ์
กาญจนวรวณิชย์ และ ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ, 2549, หน้า 26)
เลโอนาร์โดไม่เพียงเฉพาะแค่ศึกษาโครงสร้างกายภาพของอวัยวะเพียงอย่างเดียว เขายังสนใจหน้าที่และการทำงานของอวัยวะต่างๆภายในร่างกายด้วย
(โดยเฉพาะอย่างยิ่งเรื่องของหัวใจ) ...
เขาค้นพบอะไรบางอย่างที่อุดตันในเส้นเลือดจนเป็นสาเหตุแห่งการเสียชีวิตได้
และสิ่งนั้นเพิ่งมีชื่อเรียกในศตวรรษที่ 20 ว่าคอเลสเตอรอล (เพลงดาบแม่น้ำร้อยสาย,
2550, หน้า14)
เมื่อกล่าวถึงรูปทรงต่างๆแม้แต่รูปร่างของคนความเป็น 3
มิติที่เป็นจริงคือความกว้าง ความหนา และความสูงจะเป็นสิ่งที่มองเห็นชัดเจนที่สุด
คือรูปร่างมีปริมาตรที่สามารถมองเห็นได้โดยรอบทุกๆแง่มุมอย่างงานประติมากรรมแบบลอยตัว
และในรูปร่างนั้นก็มีการรับแสงสว่างและเกิดเงาขึ้นมีความสัมพันธกันทั่วทุกส่วนตามที่เป็นจริง
และความงามที่เกิดขึ้นนี้เป็นสิ่งที่ผู้เรียนศิลปะและศิลปินต่างต้องสังเกตเพื่อนำไปใช้ในการวาดภาพบนกระดาษหรือบนผ้าใบที่แบนราบแบบ
2 มิติให้มีความสวยงามสมจริงเป็นแบบ 3 มิติโดยวิธีลวงตาอย่างงานจิตรกรรม ซึ่งเราอาจจะระลึกถึงคำกล่าวของไมเคิล
แองเจโล (1475 1564) ที่ว่า Sculpture is the
light for painting (Alexandra Gromling, 1999, p.29) ความหมายคือ
งานประติมากรรมเป็นแสงส่องสว่างให้แก่งานจิตรกรรม และเราควรจะได้รับรู้ถึงความเป็นมาที่น่าสนใจโดยสังเขปในเรื่องรูปร่างของคนทางงานประติมากรรมจากอดีต
...รูปหล่อสำริด เทพเจ้า Poseidon ซึ่งสร้างขึ้นประมาณกลางศตวรรษที่ 5 ก่อนคริสตกาล
ถูกพบจมอยู่ใต้ทะเลบริเวณแหลม Artemision โดยชาวประมงกรีก
รูปแบบของประติมากรรมอยู่ในช่วงต่อระหว่างสมัยคลาสสิกตอนต้นและยุคทองของสมัยคลาสสิก
ลักษณะทางสรีระอันงดงามแบบอุดมคติและกล้ามเนื้อที่เต็มไปด้วยพละกำลังของชายชาตรี
ตลอดจนรูปทรงซึ่งสวยงามได้สัดส่วน การจัดวางท่วงท่าที่สง่างาม และการเคลื่อนไหวอันอิสระของประติมากรรมรูป เทพเจ้า Poseidon สะท้อนให้เห็นผลพวงของพัฒนาการอันยาวนานและก้าวไกลในการสร้างรูปประติมากรรมตลอดจนการศึกษาเกี่ยวกับสัดส่วนและสรีระของมนุษย์อย่างเป็นระบบและอย่างละเอียดถี่ถ้วนของประติมา กรกรีกสมัยนั้น...เช่นเดียวกับสถาปนิก
ที่พยายามแสวงหากฏเกณฑ์อันเป็นมาตรฐานมาใช้ในการสร้างรูปประติมากรรมให้มีความงดงามและสมบูรณ์แบบที่สุด เพราะชาวกรีกเชื่อว่าส่วนรวมที่สมบูรณ์ย่อมเป็นผลมาจากการผสานกันขององค์ประกอบส่วนย่อยที่สมบูรณ์เท่านั้น...และถือว่ามนุษย์คือผลงานสร้างสรรค์อันสมบูรณ์แบบที่สุดของเทพเจ้า...ประติมากร Polycletus ผู้ได้รับการยกย่องอย่างสูงในสมัยของเขา
เป็นผู้ตั้งทฤษฎีที่ว่าด้วยความสัมพันธ์ของสัดส่วนเพื่อให้ศิลปินอื่นๆสามารถนำไปใช้เป็นหลักเกณฑ์ได้
คือ ความสูงของรูปประติมากรรมควรเป็นเจ็ดเท่าของส่วนศีรษะ ความยาวของเท้าจะต้องเป็นสามเท่าของฝ่ามือ ความยาวของขาล่างจากเท้าถึงหัวเข่า และความยาวของขาบนจากหัวเข่าถึงลำตัวควรจะเป็นหกเท่าของฝ่ามือ...(กฤษณา
หงส์อุเทน, 2549,หน้า 41,42,43 และ44)
|
|
![](acticle_images/image004.jpg) |
รูปหล่อสำริด เทพเจ้าโพไซดอน
...ถึงแม้ว่ารูปแบบของศิลปะกรีกจะแพร่หลายไปทั่วโลก และการลอกเลียนรูปแบบภายนอกของศิลปะกรีกจะค่อนข้างประสบความสำเร็จก็ตาม แต่จิตวิญญาณและความงดงามแห่งสัดส่วนอันเป็นอมตะที่สร้างความมีชีวิตชีวาให้กับศิลปกรรมกรีก
กลับกลายเป็นความลับซึ่งมิอาจลอกเลียนแบบได้ตลอดกาล (เรื่องเดียวกัน,หน้า 55)
ในเรื่องรูปร่างคนแบบอุดมคติของกรีกและโรมันได้มีการจัดระบบเกี่ยวกับขนาดและสัดส่วนขึ้น
และระบบที่ดีเยี่ยมที่สุดนั้น อยู่ในตำราประติมากรรมของ อัลแบร์ตี ชื่อ De Statua เขียนเมื่อราว
พ.ศ. 2007 ว่าดังนี้ เราได้เลือกร่างกายมนุษย์มาหลายขนาด โดยเลือกเอาเฉพาะที่เห็นด้วยความเชี่ยวชาญของเราเองว่า
มีลักษณะงดงามมากที่สุด และนำมิติต่างๆของร่างกายเหล่านั้นมาเปรียบ เทียบกัน
ขนาดใดที่เห็นว่าต่ำกว่า หรือสูงกว่าขนาดเฉลี่ยมากเกินไปก็คัดออกไป
เราจะเลือกเอาเฉพาะขนาดที่เห็นด้วยประการทั้งปวงว่าเป็นขนาดโดยเฉลี่ยเท่านั้น เรื่องขนาดสัดส่วนของรูปร่างคนนี้ได้ใช้ในทางวิชาการของการเรียนศิลปะต่อมาอีกร่วม
300 ปี และยังคงใช้อยู่ในโรงเรียนศิลปะแบบเก่าบางแห่งในปัจจุบัน (อัศนีย์ ชูอรุณ, 2535,
สัดส่วนของรูปเปลือยแบบอุดมคติ, หน้า 6 - 7)
รูปหล่อปูนปลาสเตอร์แสดงสัดส่วนของคน
The
Vitruvian Man ภาพมนุษย์วิทรูเวียน
เป็นผลงานชิ้นที่มีชื่อเสียงมากของ ดา วินชี และถูกจัดให้เป็นอันดับ 1 ของ 10
สุดยอดผลงานทางความคิดของเขาที่จัดโดย www.livescience.com (เน้นสิ่งประดิษฐ์คิดค้นที่มีความเป็นวิทยาศาสตร์
ไม่ได้เน้นทางภาพวาดที่เป็นศิลปะ) เนื่องจากเป็นการวาดภาพที่ผนวกกับศาสตร์ทางวิชาการในเรื่องสัดส่วนทางคณิตศาสตร์
ที่เขาวาดตามคำบรรยายในหนังสือเกี่ยวกับสถาปัตยกรรมของ มาร์คัส วิทรูเวียส พอลลีโอ (Marcus Vitruvius
Pollio) ซึ่งเป็นสถาปนิกและวิศวกรชาวโรมัน มีชีวิตอยู่ในราว 100
ปีก่อนคริสตกาล หนังสือที่ชื่อ De architectura ได้บรรยายสัดส่วนต่างๆของร่างกายมนุษย์ที่สมบูรณ์แบบทางความงามไว้ดังนี้
-
1 ฝ่ามือ ยาวเท่ากับความกว้างของนิ้วมือทั้งสี่
-
1 ฝ่าเท้า ยาวเท่ากับความกว้างของ 4 ฝ่ามือ
-
1 คิวบิต (ความยาวของช่วงแขนล่าง ตั้งแต่ปลายนิ้วกลางถึงข้อศอก)
ยาวเท่ากับความกว้างของ 6 ฝ่ามือ
-
ระยะจากปลายคางจนถึงตีนผมที่หน้าผาก ยาวเท่ากับ 1/10
ของความสูง (ของคนๆนั้น)
-
ความยาวของใบหู เท่ากับ 1/3 ของใบหน้า
-
ความยาวของฝ่ามือ เท่ากับ 1/10 ของความสูง (ของคนๆนั้น)
-
ระยะจากปลายหัวไหล่ทั้ง 2 ด้าน ยาวเท่ากับ 1/4 ของความสูง
นอกจากนี้แล้วอวัยวะส่วนอื่นก็มีสัดส่วนที่เฉพาะเจาะจงด้วยเช่นกัน
และเมื่อวาดตามขนาดสัดส่วนต่างๆประกอบกันแล้ว
จะได้ภาพมนุษย์เพศชายที่มีรูปร่างสมบูรณ์แบบตามความคิดของวิทรูเวียส (บุญรักษ์
กาญจนวรวณิชย์, 10 สุดยอดผลงานของ เลโอนาร์โด ดา วินชี, หน้า 43-44)
ความสืบเนื่องเรื่องความงามของเรือนร่างมนุษย์ไม่เพียงแต่มีในทัศนคติและศิลปะของทางตะวันตกเท่านั้น
แต่ยังเป็นคติของทางโลกตะวันออกด้วยอย่างในประเทศจีนที่มีมานานแล้ว ผู้ชายเป็นสิ่งที่มีค่าที่สุดในสรรพสิ่งนับหมื่นที่สวรรค์สรรค์สร้าง...ผู้ชายทุกคนมีอิสระที่จะมีเมียน้อยได้หลายคนและฐานะและความมั่งคั่งไม่มีความหมายต่อการคัดเลือก
เพราะบรรทัดฐานของความชอบอยู่ที่ความงามทางกายเท่านั้น (กาวิน
เมนซีส์, 2550,หน้า 82) ทั้งนี้ให้สังเกตว่าในภาพวาดทิวทัศน์แบบพู่กันจีนมักจะมีภาพคนเป็นส่วนประกอบของเรื่องราวในงานด้วยเสมอ
และรวมถึงมีภาพวาดที่แสดงความ สำคัญของคนล้วนๆด้วย
ภาพชื่อ Seated Bather วาดในปี 1914
ของเรอนัวร์
หากจะพูดถึงความงามทางร่างกายของคนที่มองเห็นเป็นรูปธรรมในงานจิตรกรรมอันเป็นที่รู้จักอย่างของศิลปินอิมเพรสชันนิสต์
เช่นเรอนัวร์ ศิลปินชาวฝรั่งเศส (Pierre Auguste Renoir 1841-1919) ที่ชอบวาดภาพคน และจากการค้นพบเอกภาพของสี เส้นสายปริมาตรและแสงสว่างครั้งใหม่
ของเขาทำให้ผลงานในช่วงท้ายของชีวิตจะเป็นภาพหญิงเปลือยในทิวทัศน์และกลายเป็นส่วนที่สำคัญกว่าทิวทัศน์ หญิงงามในอุดมคติของเขาคือ
หญิงที่มีร่างอวบอัด สะโพกผาย เขาวาดภาพร่างกายเป็น
สำคัญ
ผู้หญิงในภาพวาดของเขาไม่มีดวงวิญญาณ ไม่มีจิตใจ หรือสติปัญญา หรือความสำนึกว่าเธอเป็นส่วนหนึ่งของสังคมส่วนรวม
ในความอวบอัดเต่งตึงของพวกเธอนั้น พวกเธอเป็นเหมือนกับสัตว์ที่สวยงามสำหรับเขา
หรือเหมือนกับดอกไม้หรือผลไม้ จุดมุ่งหมายด้านศิลปะที่สำคัญในงานระยะหลังๆของเรอนัวร์คือ
เพื่อสรรเสริญความน่าหลงใหลแห่งร่างกายของสตรี เขาทำโดยไม่มีตัณหา
แต่ด้วยความหลงใหลที่เป็นไปตามธรรมชาติอย่างซื่อและบริสุทธิ์ต่อภาพของเขา
เป็นการแสดงความคิดด้าน
สุนทรียภาพที่มีต่อร่างกายของสตรี ซึ่งอาจเรียกได้ว่าเป็นแบบคลาสสิก
เพราะว่าที่จริงแล้วมันใกล้เคียงกับงานของจิตรกรกรีกสมัยก่อนมาก...และในตอนปลายชีวิตภาพสาวเปลือยของเขามีความงามสง่าและดูยิ่งใหญ่ในแบบคลาสสิกจริงๆ
(กิติมา อมรทัต, 2544,หน้า128 -130)
จากคูร์เบต์ (Gustave Courbet,1819
1877) ผู้เป็นจิตรกรในสำนักสัจนิยมที่เขียนภาพเกี่ยวกับสังคมและชีวิตของมนุษย์ที่มีอิทธิพลต่อเรอนัวร์ในระยะแรก
และมีเดอลาครัวซ์ จิตรกรผู้ยิ่งใหญ่แห่งสำนักจิตนิยมที่ประกาศตัวว่ามีความจงรักภักดีต่อแบบอย่างคลาสสิกเสมอ
ซึ่งเรอนัวร์ชอบสีสันอันสดใสของเขามาก นอกจากนี้เขายังมีความสนใจเป็นพิเศษต่อภาพเขียนของวัตโต (Watteau), ฟรองชัว บูเช (Boucher) และฟราโกนาร์ (Fragonard) ด้วย ทั้งนี้ยังมีการวิเคราะห์ว่าลักษณะการเขียนและลงสีของเรอนัวร์แสดงว่าเขาได้ศึกษางานของแองเกรอส์
(Ingres) จิตรกรสำนักนีโอคลาสสิกมาเป็นอย่างดี (เรื่องเดียวกัน,
หน้า 67,70 และ119)
จะเห็นได้ว่าการศึกษาเรื่องสัดส่วนความงามของมนุษย์ได้มีมานับแต่อดีตจนถึงแนวงานศิลปะอันเป็นที่นิยมและรู้จักกันของผู้คนทั่งโลกอย่างเช่นภาพวาดของเรอนัวร์ที่นำมาเป็นตัวอย่างในที่นี้
เพราะว่าเรอนัวร์ก็เป็นศิลปินอีกผู้หนึ่งที่สนใจการเรียนรู้เสมอ ตลอดชีวิตของเขาๆตระหนักถึงความจำเป็นที่จะต้องศึกษาศิลปะในพิพิธภัณฑ์ศิลปะต่างๆเพราะเรียนได้โดยไม่เสียเงิน
จนแม้เมื่อช่วงท้ายของชีวิตเขาก็ไปชมภาพของรูเบนส์ (Paul Rubens15771640) ที่พิพิธภัณฑ์ในเยอรมัน
และในปารีสครั้งสุดท้ายเขานั่งรถเข็นไปดูภาพที่เขานิยมและกลับมาทำงานโดยพูดว่าฉันยังก้าวหน้าไปอีก (เรื่องเดียวกัน,หน้า132
และ134) เราจึงได้เห็นความงามของคนในงานศิลปะที่มีการสืบต่อทางคติและสัดส่วนมาจนถึงปัจจุบัน.
เสวก จิรสุทธิสาร
สิงหาคม 2551
เอกสารประกอบการเขียน
กฤษณา
หงส์อุเทน, รศ. ดร. (2549). กรุงเทพธุรกิจวันอาทิตย์. ฉบับที่ 514
วันอาทิตย์ที่ 11 มิถุนายน พ.ศ. 2549.
---------. (2549). ศิลปะคลาสสิก. กรุงเทพฯ อมรินทร์พริ้นติ้ง.
กิติมา
อมรทัต. (2544). เรอนัวร์ ลีลาชีวิตอันรื่นรมย์. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์คุณพ่อ.
กาวิน
เมนซีส์. (2550).1421 ปีที่จีนค้นพบโลก. (แปลจาก 1421 The Year China Discovered The World โดย เรืองชัย รักศรีอักษร). กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์มติชน.
บุญรักษ์
กาญจนวรวณิชย์ และ บัญชา ธนบุญสมบัติ. ดร. (2549). เทคโนโลยีวัสดุ. 2549
เมษายน- มิถุนายน ฉบับที่
43. กรุงเทพฯ : แนวทางเศรษฐกิจ.
บุญรักษ์
กาญจนวรวณิชย์. (2549). เทคโนโลยีวัสดุ. 2549 เมษายน-มิถุนายน ฉบับที่ 43.
กรุงเทพฯ : แนวทางเศรษฐกิจ.
เพลงดาบแม่น้ำร้อยสาย.
(2550). เที่ยวพิพิธภัณฑ์ต่างแดน. กรุงเทพฯ : วงกลม.
อัศนีย์
ชูอรุณ. รศ. (2535). ภาพวาดรูปเปลือย. กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร์.
Gromling
Alexandra. (1999). Michelanglo Buonarroti.
Cologne
: Konemann.
----------------------------------------------